Najważniejsze choroby pszenicy:

 

Rizoktonioza zbóż (Ostra plamistość oczkowa): Rhizoctonia spp.

  • Częsta choroba zbóż ozimych, trudna do zwalczenia
  • Źródłem infekcji są sklerocja i grzybnia rozwijająca się na resztkach pożniwnych. Sprzyjają jej chłodne i suche okresy.
  • Objawy chorobowe w postaci jasnych, soczewkowatych plam z ciemną obwódką występują na pochwach i źdźbłach na podstawie źdźbła. Plama jest ostro zakończono (w odróżnieniu od łamliwości gdzie plama charakteryzuje się łagodnym zakończeniem). Korzenie chorych roślin są zbrunatniałe, co jest związane z ich gniciem. Kłosy roślin wcześnie porażonych bieleją.
  • Grzyb poraża wyłącznie zewnętrzne części źdźbła, jednak w mniejszym stopniu niż łamliwość źdźbłowa zbóż, dlatego nie powoduje łamania się źdźbeł
  • Zmniejsza suchą masę, liczbę ziaren w kłosie, a także masę tysiąca nasion.
  • Zaobserwowano zwiększone porażenie przy częstych uprawach po sobie pszenicy jarej i ozimej oraz pszenżyta, mniejsze po owsie.
  • Przyczyną wzrostu znaczenia tej choroby ocenia się przyspieszenie lub opóźnienie terminu siewu.
  • Stosowanie fungicydów na takie choroby jak fuzaryjna zgorzel siewek oraz łamliwość podstawy źdźbła powodują spadek liczebności mikroorganizmów, które są antagonistami Rhizoctonia cerealis, stąd jej zwiększone występowanie. Również przyczynia się do tego wzrost znaczenia agresywnych szczepów Rhizoctonia spp. pochodzących z roślin dzikorosnących oraz zwiększającą się liczba podatnych odmian pszenicy, jęczmienia oraz pszenżyta.
  • Obecność rizoktoniozy na podstawie źdźbła wpływa na zwiększenie liczby kolonii grzybów patogenicznych zasiedlających ziarno pszenicy, co ma ogromne znaczenie dla Fusarium poae, który poza obniżeniem wysokości i jakości plonu ma zdolność do produkowania mykotoksyn.
  • Około 80 % gleb w Polsce zawiera tego patogena.
  • Grzyb zwalczany jest w Polsce przy użyciu środków stosowanych do ochrony upraw zbóż przed groźniejszymi patogenami podstawy źdźbła takimi jak Fusarium spp. (fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni) oraz Oculimacula spp. (łamliwość źdźbła zbóż).
  • Zwalczanie chemiczne za pomocą zaprawiania ziarna zbóż.
Łamliwość źdźbła zbóż: Oculimacula yallundae, Oculimacula acuformis

  • Najgroźniejsza choroba podstawy źdźbła zbóż, szczególnie w uprawie pszenicy.
  • Sprzyjającymi warunkami rozwoju tej choroby podsuszkowej są łagodne i wilgotne zimy oraz chłodne i wilgotne wiosny, szkodliwość zwiększa susza na początku lata.
  • Zboża ozime są bardziej narażone na porażenie.
  • Redukcja plonu może sięgać 15-30% .
  • Objawy choroby łatwo pomylić z rizoktoniozą.
  • Grzyb poraża wyłącznie zewnętrzne części źdźbła.
  • Grzyb może żyć w glebie przez kilka lat jako saprotrof.
  • Choroba powoduje spadek ilości oraz masy ziarna. Przy silnym porażeniu może nawet nie dochodzić do tworzenia się ziarna lub powstawać ziarno słabo wykształcone. Rośliny przedwcześnie dojrzewają i są podatne na wyleganie przez ich wyłamywanie, co spowodowane jest zasychaniem tkanek w miejscach plam prowadzącym do utrudnionego przewodzenia wody i składników pokarmowych.
  • Jej trudnymi do rozpoznania objawami w początkowych fazach rozwoju mogą być widoczne już jesienią szklisto-brązowe, często z ciemną obwódką plamy u podstawy rośliny. Od strzelania w źdźbło pojawiają się w dolnej części źdźbła szarobrązowe plamy, w której powstaje grzybnia. W odróżnieniu od rizoktoniozy zbóż plamy łagodnie przechodzą w zdrową tkankę.
  • Najsilniej atakuje, gdy pszenica była siana po innych zbożach.
  • Duża wilgotność oraz utrzymujące się ciepłe temperatury sprzyjają rozwojowi grzybni.
  • Źródłem zakażenia zbóż jesienią jest ściernisko, na którym grzyb wytwarza obficie zarodniki konidialne, natomiast wiosną źródło zakażenia stanowią porażone jesienią rośliny, które przezimowały.
  • Wczesna podorywka oraz dokładna orka, późny siew jesienny czy właściwy płodozmian mogą ograniczyć występowanie choroby.
  • Podczas suszy zahamowaniu ulega rozwój grzyba Oculimacula yallundae, jednak wtedy atakują patogeniczne grzyby z gatunku Fusarium.
  • Jeśli chcemy uchronić się przed tym patogenem powinniśmy stosować oprysk w fazie strzelania w źdźbło (BBCH 30–32).
Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni: Fusarium spp.

  • Jedna z powszechniejszych chorób podsuszkowych pszenicy uprawianej na słabej glebie.
  • Porażenie powoduje odcięcie przewodzenia wody i składników pokarmowych,
    skutkując słabszym wypełnieniem kłosa i wytworzeniem pośladu.
  • Grzyb dla najlepszego rozwoju potrzebuje ostrej zimy i odpowiednio wysokiej wilgotności
    w łanach zbóż.
  • Fusarium spp. należy do grzybów pasożytniczych względnych, mogą rozwijać się w tkance martwej lub wstępnie zniszczonej przez wytwarzane toksyny.
  • Grzyb rozwija się dzięki grzybni przebywającej w pozostałościach roślin leżących w glebie. Rozróżnia się dwa rodzaje grzybni: 1. rozwijająca się na widocznej podstawie łodygi
    i korzenia, widzimy je jako ciemne, grube strzępki; 2. rozwijająca się w tkance pszenicy – jasne, cienkie strzępki.
  • Zboża porażone grzybem rozwijają się zdecydowanie wolniej, następnie schną i obumierają, nie wydając plonu, w środku źdźbła można zaobserwować nalot grzybni.
  • Objawy chorobowe pojawiają się już jesienią na pochwach liściowych siewek, z których patogen przenosi się na podstawy źdźbła. Są to nieregularne, kreskowane jasno- lub ciemnobrunatne plamy. W odróżnieniu od zgorzeli podstawy źdźbła plamy są brunatne, nigdy połyskliwie czarne i mają postrzępione zakończenia. Brunatnieją również korzenie, które z czasem robią się mocno czarne.
  • Fuzariozy powodują redukcję plonu szacowaną na 10-40%.
  • Szczególnie groźna, gdy nie stosuje się zmianowania, a gleba przejawia znaczne braki wody.
  • Chorobę ciężko zwalczyć, lepiej zapobiegać. Warto wykonać głęboką orkę, aby resztki elementów roślin w glebie mogły się prawidłowo rozłożyć. Koniecznie pamiętajmy o płodozmianie.
  • Opryskiwanie roślin fungicydami w fazie BBCH 30-31.
Fuzarioza kłosów: Fusarium spp.

  • Najgroźniejsza z chorób kłosa.
  • Wysoka wilgotność powietrza i temperatury w zakresie 12 – 24 st. C sprzyjają rozwojowi choroby.
  • Objawy choroby można obserwować już pod koniec kwitnienia zwłaszcza na kłosach osłabionych innymi czynnikami, najczęściej w fazie dojrzałości mlecznej ziarna. Może to być bielenie całych kłosów, poszczególnych pięterek w kłosie czy przedwczesne żółknięcie plewek. Tam gdzie od dłuższego czasu panowała wysoka wilgotność powietrza, plewy porażonych kłosów są pokryte białym, różowym lub łososiowym, watowatym nalotem grzybni. Porażone kłosy będą częściowo lub całkowicie zamierać.
  • Wykrycie jednego z gatunków Fusarium świadczy o współobecności lub szybkim pojawieniu się kolejnych gatunków, określanych mianem „kompleksu”.
  • Ziarno uzyskane z porażonych roślin jest drobniejsze, pomarszczone, jego jakość jest gorsza ze względu na obecne na nim mykotoksyny.
  • Opryskiwanie roślin fungicydami w fazie BBCH 51-69 (najlepiej substancją nieużywaną wcześniej w danym okresie wegetacji).
Mączniak prawdziwy zbóż i traw: Blumeria graminis f. sp. tritici

  • Jedna z najważniejszych i najpowszechniej występujących chorób pszenicy, co jest silnie związane z jej cechami genetycznymi.
  • Wczesne wystąpienie nie jest groźne dla plonu, jednak może być źródłem porażenia górnych liści i kłosów, co może zredukować plon aż o 30%.
  • Jest pasożytem bezwzględnym – rozwija się wyłącznie na żywej tkance.
  • Choroba jest najczęściej obserwowana na najstarszych liściach rośliny, stopniowo docierając do liścia flagowego i kłosów.
  • Pszenica jest szczególnie wrażliwa na mączniaka od krzewienia do dojrzałości mlecznej, dlatego młode liście są bardziej podatne niż starsze.
  • Objawy występują głównie wiosną, jednak można je zaobserwować także podczas długiej
    i ciepłej jesieni. Najlepiej rozwija się przy dużej wilgotności i ciepłej oraz suchej pogodzie, jednak bez opadów deszczu. Sprzyja mu również zmienna, ciepła i wilgotna pogoda.
  • Objawem jest watowata, początkowo biała, z czasem ciemniejąca (ciemnobiała lub szara) grzybnia, której strzępki można łatwo odróżnić pod lupą. Wśród strzępek pojawiają się owocniki w postaci czarnych kropek, które pozostają nadal na obumarłych liściach, podczas gdy biała grzybnia znika. Grzybnię można łatwo zdrapać z powierzchni liścia.
  • Dla odróżnienia mączniaka od septoriozy należy potrzeć palcem po liściu – czuć wtedy charakterystyczny zapach grzyba lub popatrzeć na liść pod słońce, septorioza
    w przeciwieństwie do mączniaka będzie miała charakterystyczne czarne punkciki ułożone wzdłuż nerwów.
  • Umożliwia infekcję innym patogenom, jak septoriozie czy fuzariozom.
  • Zarodniki rozprzestrzeniają się przez wiatr na bardzo duże odległości, dlatego istotne jest wczesne wykrycie porażenia we wczesnych stadiach rozwoju roślin.
  • Zaleca się zwalczanie chemiczne za pomocą układowych zapraw nasiennych oraz opryskiwanie roślin fungicydami (BBCH 22 – 65) najlepiej substancjami o różnych mechanizmach działania.
Brunatna Plamistość Liści (DTR, HTR): Pyrenophora tritici-repentis

  • Choroba powoduje ograniczenie powierzchni asymilacyjnej liści.
  • Występowaniu sprzyja wysoka wilgotność i temperatura w zakresie 10 – 18 st. C.
  • Objawami są początkowo małe, brunatne szybko powiększające się plamki o nieregularnym brzegu z żółtą, chlorotyczną obwódką.
  • Produkcja mykotoksyn (Ptr ToxA, Ptr ToxB, Ptr ToxC) wywołujących chlorozy, nekrozy, prowadzące do obumierania roślin.
  • Redukcja plonu może sięgać 50%.
  • Zarodniki rozprzestrzeniają się przez wiatr na bardzo duże odległości, dlatego istotne jest wczesne wykrycie porażenia.
  • Zabieg chemiczny pomiędzy BBCH 31- BBCH 65, najlepiej substancjami o różnych mechanizmach działania.
  • Dobre przyoranie resztek pożniwnych, zwalczanie perzu (roślina żywicielska), rozluźnienie płodozmianu, dobór odmian.
Rdza brunatna pszenicy: Puccinia recondita f. sp. tritici

  • Choroba szczególnie szkodliwa w cieplejszych rejonach kraju.
  • Odmiany pszenicy wykazują różną podatność na tę chorobę.
  • Jest to pasożyt bezwzględny – rozwija się tylko na żywej tkance.
  • Jest to rdza dwudomowa, dla której gospodarzem pośrednim jest rutewka i zdrojówka.
  • Objawami są powstające na górnej stronie blaszki liściowej nieregularnie rozrzucone brunatne lub pomarańczowe wypukłe 1-2 mm .poduszeczki. Z upływem czasu powstają podobne czarne poduszeczki na spodniej stronie blaszki liściowej.
  • Zarodniki rozprzestrzeniają się przez wiatr na bardzo duże odległości, dlatego istotne jest wczesne wykrycie porażenia.
  • Redukcja plonu może sięgać 20%.
Rdza żółta: Puccinia striiformis

  • Choroba chłodnej i dosyć wilgotnej wiosny, występująca na plantacjach obficie nawożonych azotem, w wysokich i gęstych łanach, jednak obserwuje się pojawienie bardziej agresywnej rasy typu Warrior, która poraża pszenicę, gdy jest ciepło.
  • Proces chorobowy zostaje zatrzymany gdy temperatura przez dłuższy czas utrzymuje się poniżej 0 st. C lub powyżej 21 st. C.
  • Grzyb jest pasożytem bezwzględnym – rozwija się wyłącznie na żywej tkance.
  • Objawami są drobne, wypukłe, żółte lub pomarańczowe poduszeczki, ułożone wzdłuż nerwów na blaszkach liściowych, tworzące charakterystyczne pasy, jednak mogą pojawiać się także na pochwach liściowych, plewkach i ziarniakach. Z upływem czasu, na uschniętych częściach roślin powstają podobne czarne poduszeczki na spodniej stronie blaszki liściowej – zarodniki przetrwalnikowe.
  • Charakterystyczne jest występowanie w uprawie gniazdami.
  • Występują duże różnice w podatności odmian na tą chorobę.
  • Zarodniki rozprzestrzeniają się przez wiatr na bardzo duże odległości, dlatego istotne jest wczesne wykrycie porażenia.
  • Redukcja plonu może sięgać 20%.
  • Zaleca się w rejonach dużego ryzyka porażeniem rdzą żółtą opryskiwać zboża w fazach: początek strzelania w źdźbło i kłoszenia (BBCH 37 – 65).
Rdza źdźbłowa zbóż i traw: Puccinia graminis

  • Grzyb charakteryzuje się zdolnością niezwykle szybkiego rozprzestrzeniania się. Rozwojowi choroby sprzyjają temperatury w zakresie: 12 – 23 oC i wysoka wilgotność powietrza (około 100%).
  • Grzyb jest pasożytem bezwzględnym, rozwija się wyłącznie w żywych tkankach roślin.
  • Rdza dwudomowa, żywicielami pośrednimi jest berberys i mahonia, na nich także występują skupiska zarodników w postaci żółtych lub pomarańczowych skupisk.
  • Objawy w postaci kreskowatych wybrzuszeń, pękających i odsłaniających brunatne skupienia zarodników (urediniospor) pojawiają się pod koniec czerwca, są widoczne głównie na pochwach liściowych i źdźbłach, rzadziej na blaszkach liściowych. Pod koniec wegetacji
    w tych samych miejscach pojawiają się czarne zarodniki (teliospory).
  • Największą odporność wykazuje pszenżyto, natomiast najwięcej szkód wyrządza w uprawie pszenicy.
  • Duże nasilenie choroby prowadzi nawet do zamierania roślin jeszcze przed wykształceniem ziarna, powodując ogromne straty sięgające 50 – 80%.
  • Opryskiwanie roślin fungicydami w fazie liścia flagowego lub kłoszenia (BBCH 31- 65)
    z substancjami aktywnymi o różnych mechanizmach działania.
  • Ważne jest dokładne przeorywanie resztek pożniwnych, niszczenie żywicieli ubocznych grzyba – chwastów takich jak: perz właściwy i owies głuchy, co ogranicza występowanie choroby, siew w optymalnym terminie mniej podatnych odmian oraz zrównoważone nawożenie.
Septorioza paskowana liści pszenicy: Zymoseptoria tritici

  • Jedna z najważniejszych chorób pszenicy.
  • Pierwsze objawy najczęściej są dopiero widoczne na wiosnę. Początkowo są to małe jaśniejsze, podłużne plamy, które szybko żółkną. Z czasem powiększają się zajmując podłużne, oddzielone nerwami obszary o nieregularnych kształtach. Wczesnym latem pojawiają się na plamach czarne, ułożone w równoległe rzędy ciemne punkty owocników grzyba.
  • Porażenie liści zmniejsza powierzchnię asymilacyjną liści, co powoduje skrócenie kłosa.
  • Grzyb jest pasożytem względnym – może rozwijać się w tkance martwej lub wstępnie zniszczonej wytwarzanymi przez niego toksynami
  • Redukcja plonu może wynosić 5-30%.
  • Zarodniki rozprzestrzeniają się w okresach dużej wilgotności powietrza.
  • Zwalczanie chemiczne poprzez zaprawianie ziarna (zastosowanie substancji o działaniu układowym, które mogą powstrzymać pierwsze infekcje) i opryskiwanie roślin fungicydami z substancjami o różnym mechanizmie działania).
Septorioza plew pszenicy: Septoria nodorum

  • Choroba ma największe znaczenie pod koniec wegetacji, ponieważ ogranicza powierzchnię asymilacyjną plew, prowadząc do obniżenia plonu, a przy silnym porażeniu większość ziarna stanowi poślad.
  • Objawami są brunatne, soczewkowate plamy na plewkach kłosów, często z fioletową lub oliwkową obwódką.
  • Zwalczanie chemiczne poprzez opryski liści i kłosów BBCH 37- 65.
  • Objawy choroby są trudne do rozpoznania na czas, dlatego kluczowa jest identyfikacja molekularna we wczesnych etapach rozwoju choroby.
  • Produkcja mykotoksyn (Host-selective toxins (HSTs): SnTox1, SnToxA, SnTox2) – na porażenie szczególnie podatne są odmiany krótkosłome.
  • Redukcja plonu może sięgać 60%.
Pleśń śniegowa: Microdochium nivale

  • Choroba może powodować silne przerzedzenie zasiewów.
  • Rośliny, które przeżywają są słabe, krzewią się gorzej i z opóźnieniem.
  • Grzyb jest pasożytem względnym – rozwija się w tkance martwej lub wstępnie zniszczonej wytwarzanymi przez niego toksynami.
  • Choroba występuje, gdy dopływ powietrza do roślin zostanie odcięty, co może być spowodowane długo zalegającym śniegiem (pod pokrywą utrzymują się dodatnie temperatury) lub w przypadku bardzo gęstych, zbyt wcześnie sianych oraz silnie rozkrzewionych jesienią łanach, w których wytworzył się kożuch z liści i pędów.
  • Grzyb atakuje liście i pędy roślin zimą lub wczesną wiosną porażając ich nowe części i sąsiednie rośliny.
  • Postępuje placowo lub wzdłuż rzędów.
  • Silnie zaatakowane rośliny brunatnieją, gniją i zamierają.
  • Jeżeli na wiosnę wystąpi kożuch, zerwanie obumarłych i spleśniałych części roślin lekką broną i zasilenie dawką azotu.
  • Ochrona chemiczna przez zaprawianie ziarna przeznaczonego do siewu.
  • Niszczenie resztek pożniwnych, zrównoważone nawożenie azotowo-potasowe jesienią, siew w optymalnym terminie mniej podatnych odmian.
  • Obecność Fusarium stwierdzona została zarówno na podstawach, jak i na liściach (Microdochium spp. to m.in. Fusarium nivale)
  • Istnieje bardzo wysokie ryzyko wystąpienia fuzarioz na wszystkich organach roślin, również na kłosach.
  • Z doświadczeń naukowych wynika, że Microdochium spp. dobrze reaguje na azoksystrobinę.